9 bin yıllık yaşamın izleri: Çatalhöyük

KONYA - BHA

Konya'nın Çumra ilçesindeki Çatalhöyük, insanlığın avcılık ve toplayıcılıktan yerleşik yaşama geçiş sürecinin izlerini günümüze taşıyan en önemli arkeolojik alanlardan biri olarak öne çıkıyor.

İlk yerleşim izleri MÖ 7400'lü yıllara uzanan Çatalhöyük, binlerce yıl boyunca aynı bölgede yaşayan toplulukların barınma, üretim, inanç ve sosyal yaşam biçimlerine ilişkin önemli bilgiler sunuyor. Yaklaşık 14 hektarlık alanı kapsayan Neolitik Kent, 2012 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı.

Sokakları olmayan bir yerleşim

Çatalhöyük'ün en dikkat çekici özelliklerinden biri, günümüz kentlerinden oldukça farklı bir yerleşim düzenine sahip olması.

Evler birbirine bitişik olarak inşa edilirken yapılar arasında alışılmış anlamda sokaklar bulunmuyordu. Yerleşimde evlere giriş, çatılarda açılan boşluklardan merdivenlerle sağlanıyordu. Böylece çatılar, yapıların üst örtüsü olmanın yanında yerleşim içindeki dolaşımın da önemli bir parçasını oluşturuyordu.

Kültür ve Turizm Bakanlığının verilerine göre tek katlı evlerin yapımında kerpiç, ahşap ve kamış kullanılıyordu. İç mekânlarda ocaklar ve depolama alanları bulunurken duvarlar sıvanarak çeşitli renklerle süsleniyordu.

18 yapı katında binlerce yıllık geçmiş

Çatalhöyük, Doğu ve Batı olmak üzere iki höyükten oluşuyor. Doğu Höyüğü, MÖ 7400 ile 6200 yılları arasına tarihlenen 18 Neolitik yerleşim katmanını barındırıyor. Batı Höyüğü ise MÖ 6200 ile 5200 yılları arasındaki Kalkolitik Dönem'e ait izler taşıyor.

Yerleşimde evlerin kullanım ömrü sona erdiğinde yapıların içi toprakla dolduruluyor ve üzerlerine yeni evler inşa ediliyordu. Bu uygulamanın yüzyıllar boyunca devam etmesiyle yerleşim katmanları üst üste birikti.

Çatalhöyük'te ortaya çıkarılan bu katmanlar, toplulukların barınma biçimlerinin ve gündelik yaşam alışkanlıklarının zaman içerisindeki değişimini inceleme imkânı sunuyor.

Duvarlara işlenen ilk yaşam izleri

Çatalhöyük'teki arkeolojik buluntular yalnızca yapı kalıntılarından oluşmuyor. Evlerin iç duvarlarında görülen resimler, kabartmalar ve hayvan figürleri, Neolitik Dönem insanının sanatsal üretimini ve inanç dünyasını yansıtıyor.

Kültür Portalı'na göre duvarlarda sarı, kırmızı ve siyah renklerin kullanıldığı resimlerin yanı sıra boğa, koç ve geyik başlarından oluşturulmuş düzenlemeler bulunuyor. İnsan ve hayvan figürlerini içeren kabartmalar da yerleşimin dikkat çeken buluntuları arasında yer alıyor.

Çatalhöyük'te keşfedilen ve yerleşim planı olarak yorumlanan duvar resmi de tarih öncesi sanatın önemli örneklerinden biri kabul ediliyor. Ancak bu resmin neyi betimlediğine ilişkin bilimsel yorumlar farklılık gösteriyor.

Tarım ve gündelik yaşamın izleri

Çatalhöyük, insan topluluklarının yerleşik hayata geçişiyle birlikte üretim ve beslenme alışkanlıklarında yaşanan dönüşümü de ortaya koyuyor.

Kazılarda elde edilen buluntular, burada yaşayan insanların avcılık ve toplayıcılığın yanında tarımla da uğraştığını gösteriyor. Yerleşimde kullanılan depolama alanları, ocaklar, çeşitli araçlar ve gündelik yaşam eşyaları, binlerce yıl önceki ev içi yaşamın anlaşılmasına katkı sağlıyor.

Pişmiş topraktan yapılmış damga mühürler, heykelcikler ve farklı sanatsal objeler ise Çatalhöyük sakinlerinin yalnızca temel ihtiyaçlarını karşılayan değil, kendilerine özgü semboller ve kültürel gelenekler geliştiren bir topluluk olduğunu ortaya koyuyor.

2012'den bu yana dünya mirası

Çatalhöyük Neolitik Kenti, 2012 yılında 1405 sıra numarasıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne kültürel miras olarak kaydedildi. Alan, UNESCO'nun 3 ve 4 numaralı kriterleri kapsamında değerlendiriliyor.

UNESCO değerlendirmesinde, Çatalhöyük'ün birbirine bitişik evleri, yoğun yerleşim düzeni, sanatsal gelenekleri ve uzun süreli yerleşim geçmişiyle insanlığın erken dönem toplumsal yaşamını anlamak açısından taşıdığı önem öne çıkıyor.

Binlerce yıl önce inşa edilen evlerin temelleri, duvarlara işlenen resimler ve üst üste biriken yerleşim katmanlarıyla Çatalhöyük, Anadolu'da yerleşik yaşamın gelişimini ortaya koyan önemli bir kültürel miras olarak varlığını sürdürüyor.