Art arda gelen uyuşturucu operasyonlarının ardından iş dünyasında dikkat çeken bir değişim yaşanıyor. Daha önce sınırlı meslek gruplarında uygulanan madde testleri, artık birçok sektörde işe alım sürecinin standart prosedürleri arasına girdi.

Sadece sürücü ve güvenlik görevlileri için değil

Geçmişte ağır sanayi, sürücülük ve güvenlik gibi alanlarla sınırlı olan uyuşturucu madde testleri, bugün birçok sektörde işe giriş sürecinin parçası haline geldi. Sağlık raporlarına eklenen testler, bazı şirketlerde yazılı prosedür olarak uygulanırken bazı firmalarda mülakatın ilerleyen aşamalarında zorunlu kriter olarak adayların karşısına çıkıyor.

Laboratuvar firmalarından alınan verilere göre, işverenlerin bu yöndeki taleplerinde 6-7 kat artış yaşandığı ifade ediliyor.

Kurumsal risk yönetimi ve toplu test kampanyaları

İstanbul’da faaliyet gösteren laboratuvarlar, artan talebe karşı yeni uygulamalar geliştirdi. Bireysel sağlık kontrolü niteliğinden çıkarak kurumsal risk yönetiminin bir parçası haline gelen testler için laboratuvarlar kurumsal paketler hazırlıyor, toplu test anlaşmaları yapıyor, hızlı sonuç garantisi sunuyor ve iş yerlerine mobil numune ekipleri gönderiyor.

Laboratuvarlar arasında “Google” rekabeti

Resmi adıyla “Bağımlılık Yapıcı Madde Tarama Testi”ne olan talep, laboratuvar sektöründe yoğun rekabete yol açtı. Sektör temsilcilerinden alınan bilgilere göre yalnızca İstanbul’da her gün 20 binden fazla işveren talepli tarama testi gerçekleştiriliyor.

Artan talep, firmaları dijital reklam alanında da yarışa itti. Bu alanda hizmet veren Galenlab adlı firmanın, Google’da “uyuşturucu madde testi SGK’lıya indirim fırsatı” başlığıyla reklam yayımladığı görüldü.

Hangi sektörler madde testi istiyor?
Uygulamanın en hızlı yayıldığı sektörler arasında güvenlik, sağlık, lojistik, enerji, ağır sanayi, savunma ve yazılım yer alıyor.

İş dünyasından öne çıkan uygulamalar şöyle:

TÜPRAŞ: Stajyerler dahil olmak üzere tüm adaylar için madde testini zorunlu hale getirdiğini doğruladı.

Belediye ulaşım kurumları: Büyükşehir belediyelerine bağlı ulaşım iştiraklerinde düzenli testler uygulanmaya başlandı. Son iki yılda madde kullanımı tespiti nedeniyle yaklaşık 50 kişinin iş akdi feshedildi.

TCDD: İşe alım kriterlerinde madde kullanımına yönelik kontroller üst sıralara taşındı.
Savunma sanayii şirketleri: ASELSAN, HAVELSAN, ROKETSAN ve TUSAŞ’ta işe alımlarda ve mevcut personelde denetimlerin daha sistematik hale getirildiği belirtildi.

Küresel şirketler: ExxonMobil, BP, UPS ve FedEx gibi uluslararası firmaların uzun süredir bu testleri standart prosedür olarak uyguladığı ifade edildi.

Uzman uyarısı: Tek bir hata büyük risk doğurabilir

Uzmanlara göre makine operatörlerinin yaşayacağı dikkat kaybı ölümcül iş kazalarına yol açabilirken, bilişim sektöründeki bir personelin hatası milyonlarca veriyi riske atabiliyor. Bu nedenle çalışanların dikkat seviyesi ve karar alma kabiliyeti, insan hayatı, kamu güvenliği ve veri bütünlüğü açısından kritik önem taşıyor.

Madde testi istemek yasal mı?

İşverenlerin işe alım sürecinde madde testi talep etmesi tamamen yasak değil. Ancak hukukçular, sürecin belirli şartlara bağlı olması gerektiğini vurguluyor.

İşin niteliği: Test talebi, adayın yapacağı işle doğrudan bağlantılı olmalı.
Açık rıza: Adaydan mutlaka açık rıza alınmalı.
Gizlilik ve KVKK: Sonuçlar gizli tutulmalı. Keyfi test talepleri kişisel verilerin korunması ve özel hayatın gizliliği ihlali sayılabiliyor.

Ayrıca iş yerinde uyuşturucu kullanılması veya bulundurulmasının, İş Kanunu’nun 25/II maddesi kapsamında değerlendirilerek işverene tazminatsız fesih hakkı verebildiği hatırlatılıyor.

Testin fiyatı 2.200 TL

Laboratuvar kaynaklarına göre standart bir bağımlılık yapıcı madde tarama testinin ortalama piyasa fiyatı 2.200 TL civarında. Büyük şirketlerin yaptığı toplu anlaşmalarda bu rakamın daha düşük seviyelere çekilebildiği belirtiliyor. Testler genellikle idrar, kan veya tükürük analiziyle gerçekleştiriliyor.

Sonuçlar işverene doğrudan gidiyor mu?

KVKK kapsamında sonuçların paylaşımı sıkı kurallara bağlı. Laboratuvarlar test sonuçlarını yalnızca testi yaptıran kişiye teslim ediyor. Sonuçların doğrudan işverene iletilebilmesi için kişinin açık rıza vermesi gerekiyor.

Genel uygulamada sonuçlar kişiye kapalı zarfla veriliyor ya da dijital ortamda yalnızca adayın erişimine açılıyor. Aday, uygun görmesi halinde sonucu işverene kendisi iletiyor.

Yetkililer, testlerin amacının cezai sorumluluk doğurmak değil, işe uygunluk değerlendirmesi kapsamında kullanıldığını belirtiyor.