Esenler Belediyesi Kültür, Sanat ve Sosyal İşler Müdürlüğü tarafından Dr. Kadir Topbaş Kültür Sanat Merkezi'nde düzenlenen "Bir Düşünce Adamı Olarak: Halit Refiğ" programı, Halit Refiğ Esenler'in dünyaya ve toplumsal meselelere bakış açısını yansıtan yazılarının bulunduğu "Tek Umut Türkiye" kitabı üzerinden gerçekleştirildi. Programın moderatörlüğünü Anadolu Ajansı (AA) Kültür Sanat Haberleri Müdürü Bünyamin Yılmaz üstlendi. Kaynak bağlantısı:
Gülper Refiğ'den usta yönetmenin fikirleri
Halit Refiğ'in eşi Gülper Refiğ, "Tek Umut Türkiye" kitabının ortaya çıkış sürecini ve usta yönetmenin hayatı boyunca savunduğu fikirleri paylaştı. Gülper Refiğ, Halit Refiğ'in Batı merkezli sanat ve sinema anlayışına karşı kendi kültürünü ve toplumunu anlatan bir sinema oluşturmak istediğini, "Kendi sinemamı yapmak istiyorum. Ülkesini tanımak istedi ki ona hitap edebilsin." dedi. Gülper Refiğ, o dönemde köy edebiyatı ve geri kalmış toplumları anlatan eserlerin ön planda olmasına rağmen Halit Refiğ'in ülkesinin olduğundan farklı gösterilmesini istemediğini, kendi onurundan çok ülkesinin onuruna düşkün bir insan olduğunu ve Türkiye'ye efendilik taslamaya, ülkeyi küçümsemeye ve kendi değerleri yok saymaya çalışanlara karşı mücadele ettiğini belirtti. Onun en belirgin özelliğinin ülkesinin onurunu her şeyin üstünde tutması olduğunu ekledi. Bu düşüncelerini savunmanın kolay olmadığını, Halit Refiğ'in filmlerinin engellendiğini, eserlerinin yakıldığını ve ağır eleştirilere maruz kaldığını anlatan Gülper Refiğ, buna rağmen mücadelesinden vazgeçmediğini söyledi. Halit Refiğ'in kendi çıkarlarını veöhretini hiçbir zaman ön planda tutmadığını vurgulayan Gülper Refiğ, Hollywood'dan gelen bir teklifi de bu duruşuyla reddettiğini anlattı. Eşiyle evlerinin iki odalı olduğunu ve mütevazı bir hayat sürdüklerini, bu sırada Oğuz Atay, Adnan Saygun ve Tomris Uyar gibi isimlerin evlerine geldiğini dile getirdi. Gülper Refiğ, "Antrede kırık dökük masa ve sandalyelerimiz vardı ama kahkahalar vardı evimizde. Fikri hür bir insandı. Onun mutluluğu sahip olduklarında değil düşüncelerinden ve değerlerinden vazgeçmemesindeydi. Türkiye'nin geleceğinden hiçbir zaman umudunu kesmedi." diye konuştu.
Ali Saydam'dan Halit Refiğ ile tanışma anıları
Gazeteci yazar Ali Saydam, Halit Refiğ ile tanışmasının hayatında önemli bir dönüm noktası olduğunu ve gençlik yıllarında bir dergi çıkarmak için Refiğ'e başvurduğunu anlattı. İlk görüşmelerinde olumsuz yanıt almasına rağmen vazgeçmeyerek kapısını çaldığını belirten Saydam, "Tanışmamız böyle başladı. Asta yukarı yani ilk 10 sene diyelim. Hiç kimseden bu kadar çok fırça yedim. 'Bak Alicim' diye söze başlar, arkasından çok ciddi fırçalardı. Ben de o sırada tabii sol sularda yüzüyorum. Marksizmin dibini bulmuştum. Çok disiplinli yatılı okulda okudum. Hayatı ciddiye alan bir adamım. Halit Refiğ de zaten ciddi. Şu lafı yeter sanırım: 'Düşünmek zordur Alicim.' yani bana hiç uzahtma diyordu fakat benim ergenlikten çıkmamda kendisinin çok büyük etkisi olmuştur. Hayatımda birçok üniversite olmuştur. Bir tanesi Cemil Meriç, bir tanesi Kemal Tahir, bir tanesi Attila İlhan'dır. Sonuncusu da Halit Refiğ olmuştur." dedi. Saydam, Refiğ ile en önemli tartışmalarından birinin kimliği üzerine olduğunu ve onu her zaman bir düşünür ve filozof gibi gördüğünü, Refiğ'in ise kendisini sinemacı olarak tanımladığını aktardı. Refiğ'in sinemayı, dünyayı ve toplumu okumak için kullandığını ifade eden Saydam, "Tek Umut Türkiye" kitabının da bu açıdan değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı. Halit Refiğ'in başımsızlığının ve hiçbir beklenti içinde olmadan yaşamasının mutluluğunun temeli olduğunu belirten Saydam, "Halit Bey'in devletten, özel sektörden bir talebi yoktu. Onun mutluluğunun sebebi buydu. Talepsiz olabilmek. İyi ki hayatımdan geçti. Ben ondan yaşamayı öğrendim." dedi. Doğu ve Batı medeniyetleri üzerine Refiğ'in tespitlerine dikkat çeken Ali Saydam, onun manevi, gönül, vefa, huzur, insaf ve namus gibi kavramları başka dillerde tam karşılığı bulamamasının güç olduğunu belirterek, Refiğ'in "Doğu'da aşkı, Batı'da ölümü gördüm." sözünün medeniyetlere bakışını özetlediğini ifade etti.
Emine Uysal Berger'den sinema ve düşünce adamı yorumu
Sinemacı Emine Uysal Berger, Halit Refiğ ile üniversite yıllarında öğrenciyken tanıştığını, filmlerinin sadece sinema eserleri değil, aynı zamanda hayata bakışını ve düşüncelerini ortaya koyduğunu söyledi. Berger, "Bence onu sinemacı ve düşünce adamı olarak ayırmak mümkün değil. Zaten sinema da böyle bir sanat. O yüzden bizi içine çekiyor. Her filminde onun düşünce yapısını, hayata bakışını, yaşam şeklini ilmek ilmek ördüğünü görürseniz. Hiç anlatılmamış meseleleri anlatmasıyla da aslında kendisi çok önemli." görüşünü paylaştı. Usta yönetmenin her filminde farklı bir toplumsal meseleyi derinlemesine ele aldığını belirten Berger, "Gurbet Kuşları" filminde iç göç meselesinin, "Haremde Dört Kadın" filminde ise dönemin toplumsal yapısının farklı boyutlarıyla işlendiğini anlattı. Berger, Halit Refiğ'in sinemasında felsefe, psikoloji, dünya tarihi ve Türk müziğinin de önemli yer tuttuğunu çizdi. Refiğ'in oyuncuların kariyerlerinde de önemli rol oynadığını belirten Berger, Cüneyt Arkın, Müjde Ar ve Özgü Namal gibi isimlerin sinema yolculuklarındaki katkılarına dikkat çekti. Refiğ'in sinemasındaki temel meselelerden birinin insanın doğayla ilişkisi olduğunu belirterek, özellikle "Köpekler Adası" filminde insanın doğadan kopuşunun ve yalnızlaşmasının güçlü biçimde anlatıldığını söyledi. Halit Refiğ'in sinemayı kendini ifade edebileceği bir alan olarak gördüğünü dile getiren Berger, zaman geçtikçe eserlerinin değerinin daha iyi anlaşıldığı sözlerine ekledi.