İkinci Dünya Savaşı cephelerinde savaşan erkeklerin geride bıraktığı kadın, yaşlı ve çocuklara yalnızca iki saat süre tanınarak hayvan vagonlarına doldurulan halk, Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan başta olmak üzere Orta Asya'nın zorlu bozkırlarına sürüldü. Yaklaşık bir ay süren çileli yolculukta açlık, sefalet ve soğuk nedeniyle donarak hayatını kaybeden 17 bine yakın insan, hafızalardan silinmeyen büyük bir insanlık trajedisi olarak tarihe geçti. Ahıska Türkleri, İkinci Dünya Savaşı'nın son aylarında, Stalin'in emriyle Gürcistan'ın Ahıska Bölgesi'nden Orta Asya'ya sürgün edilmeye başlandı. Bu sürgün kapsamında Ahıska'daki 220 köyün yer aldığı Adıgön, Ahıska, Aspinza, Ahılkelek ve Bagdonovka ilçeleri askeri birlikler tarafından kuşatıldı. Dönemin Moskova yönetimi, Sovyetler Birliği ile Türkiye Cumhuriyeti sınırında yer alan Ahıska bölgesindeki Müslümanları yerinden etmek için yaklaşık 6 bin asker görevlendirdi. Erkeklerden askere alınan Ahıskalılar İkinci Dünya Savaşı'nda cephede savaşırken, geride kalan kadınlar ve yaşlılar Ahıska-Borjomi demir yolu hattının yapımında çalıştırıldı. Askerler, 14 Kasım'da Ahıska Bölgesi'nde yaşayan Türkler, Kürtler ve Hemşinlilerin yanı sıra Batum'da yaşayan Lazların kapılarına dayandı. Kamyonlarla gelen askerler, çocuk ve yaşlı ayrımı gözetmeksizin bölge sakinlerinden iki saat içinde hazırlanmalarını istedi. Ahıska Türkleri, tren vagonlarının bekletildiği noktalara askeri kamyonlarla taşındı ve üç gün istasyonlarda bekletildikten sonra vagonlara bindirildi. Yük taşınan vagonlara bindirilen ailelerin, bir bohça eşya dışında yanlarına hiçbir şey almalarına izin verilmedi; bazı aileler evlerine geri dönme umuduyla hiçbir eşya almazken, bazıları sadece un ve mısır aldı. Vagonlara üst üste bindirilen Ahıskalıların zorunlu yolculuğu 30 gün sürdü. Bu süreçte Ahıska'da sürgüne gönderilen halklardan evler, kıymetli eşyalar, kış için hazırlanan yiyecekler, küçük ve büyükbaş hayvanlar kaldı. Derme çatma vagonlarda, mevsimin en soğuk ve karlı döneminde gerçekleştirilen sürgünde yaklaşık 17 bin Ahıskalı açlık, soğuk ve hastalık nedeniyle hayatını kaybetti. Hayatta kalan Ahıskalıların 40 bini bugünkü Kazakistan'a, 16 bini Kırgızistan'a ve 30 bini de Özbekistan'a sürgüne gönderildi. Sürgünün acısı Orta Asya'da da devam etti; Ahıska Türkleri, 1944-1956 yılları arasında 12 yıl boyunca sıkıyönetime tabi tutuldu ve yerleştirildikleri bölgelerin dışına çıkmaları yasaklandı. Sovyet yönetimi, oluşturduğu çalışma kamplarında çocuk, yaşlı ve kadınları ayırmaksızın Ahıskalıları en ağır işlerde çalıştırdı. Gürcü asıllı Stalin'in 5 Mart 1953'te ölümünün ardından, Ahıska Türklerinin sürgününü organize eden Sovyetler Birliği Mareşali ve Stalin döneminin üst düzey güvenlik yetkilisi Lavrenti Beriya, yeni yönetim tarafından 23 Aralık 1953'te idam edildi. Ahıska Türkleri için sıkıyönetim uygulaması 1956'da kaldırıldı ve Gürcistan dışında Kafkaslara dönmelerine izin verildi. Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan topraklarında yaşayan Ahıskalıların bir kısmı Ahıska'ya yakın olan Azerbaycan topraklarına göç etti, ancak halkın büyük bölümü Orta Asya'da kalmayı tercih etti. Özbekistan'ın Fergana Vadisi'nde yaşayan yaklaşık 20 bin Ahıska Türkü, 5-10 Haziran 1989'da yaşanan trajik olayların ardından Rusya'nın Krasnodar bölgesine Sovyet ordusu tarafından götürüldü; bu kişilerin bir kısmı otobüslerle Kırgızistan ve Kazakistan'a taşınarak yerleşmelerine izin verildi. Rusya'nın Krasnodar bölgesine yerleştirilen Ahıskalılara tüm vaatlere rağmen ikamet ve oturum izni verilmedi, eğitim ve sağlık hizmetlerinden yararlanmalarının önü açılmadı. Durumun kötüleşmesi üzerine Ahıskalılar çare aramaya başladı ve Birleşmiş Milletler (BM) Uluslararası Göç Örgütünün yardımıyla 13 bin Ahıskalı, 2004 ve 2005 yıllarında ABD'nin çeşitli eyaletlerine götürülerek yerleştirildi. Ukrayna'nın doğusunda 2014'te kitlesel gösterilerin sıcak çatışmaya dönüşmesinin ardından, Ukrayna'nın Donbas bölgesinde yaşayan Ahıskalılar ateş altında kaldı. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın talimatıyla Türkiye'de iskan ettirilmek üzere Ukrayna vatandaşı olan Ahıska Türkleri, Erzincan'ın Üzümlü ilçesine ve Bitlis'in Ahlat ilçesine getirildi. Türkiye'ye kendi imkanlarıyla gitmeyi sürdüren Ahıskalılar, İstanbul, Bursa, Ankara, İzmir, Denizli, Kocaeli, Eskişehir ve Antalya gibi şehirlere yerleşmeyi tercih ediyor. Ahıska Türkleri, Türkiye Dışişleri Bakanlığı ile Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığının (TİKA) desteğiyle Gürcistan'ın Ahıska bölgesini ziyaret ediyor. Ana vatanlarından koparılan ve gittikleri yerde hayatta kalan Ahıskalı Türkler, bugün Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Azerbaycan, Rusya Federasyonu, ABD ve Türkiye'de yaşamlarını sürdürüyor. Derneklerin öncülüğünde her yıl 14 Kasım'da düzenlenen anma etkinliklerinde, sürgünde hayatını kaybedenler rahmetle yad ediliyor ve uluslararası platformlarda Ahıska Türklerinin haklı davası ile ana vatanlarına dönüş hakları dile getirilmeye devam ediliyor. Uzmanlar ve sivil toplum temsilcileri, bu büyük trajedinin unutulmamasının, insan hakları ve geri dönüş hakkının elde edilmesi açısından hayati önem taşıdığına dikkat çekiyor; aradan geçen 82 yıla rağmen Ahıska Türklerinin kalbindeki toprak sevgisi ve Ahıska'ya kavuşma umudu nesilden nesile aktarılıyor.